به عنوان یک پخش کننده و فیلم‌ساز که بارها طعم گس و شیرینِ فستیوال های داخلی و بین‌المللی فیلم کوتاه را چشیده و شب‌های زیادی را با فکر کردن به مهلت‌های ارسال اثر و استراتژی‌های فستیوالی سپری کرده است، باید بگویم اگر اسکار برای ما یک رویای جهانی و هالیوودی است، بفتا (BAFTA) شناسنامه اصالت، هنر ناب و گواهی ورود به سینمای متفکر و تراز اول بریتانیا و اروپاست و بلکه جهان است.

وقتی در پشت مانیتور تدوین نشسته‌ایم و به خروجی نهایی فیلم ۱۴ دقیقه‌ای خود نگاه می‌کنیم، شاید تصور کنیم رسیدن به آکادمی هنرهای فیلم و تلویزیون بریتانیا (British Academy of Film and Television Arts) غیرممکن است. اما بفتا ساختار و مکانیزم بسیار دقیق، هوشمندانه و متفاوتی نسبت به اسکار دارد که شناخت آن برای هر فیلم‌ساز مستقل، حکم یک برگ برنده حیاتی را دارد.

در این مقاله، به عنوان یک هم‌صنف که در این مسیر پوتین پاره کرده است، به کالبدشکافی ساختار بفتا، جوایز فیلم کوتاه آن و سیستم فستیوال‌های واجد شرایط یا همان BAFTA Qualifying Festivals خواهم پرداخت.

بفتا (BAFTA) چیست؟ ساختار آکادمی فراتر از زرق‌وبرق لندن

بفتا یا همان آکادمی هنرهای فیلم و تلویزیون بریتانیا، یک موسسه خیریه مستقل و صنف‌محور است که در سال ۱۹۴۷ تاسیس شد. برخلاف تصور عموم، بفتا صرفاً یک شب مراسم اهدای جوایز در «رویال فستیوال هال» لندن نیست؛ بلکه یک نهاد حمایتی عظیم است که در تمام طول سال ورک‌شاپ‌ها، بورسیه‌های تحصیلی و برنامه‌های مِنتورشیپ برای کشف استعدادهای جدید سینما برگزار می‌کند.

در بخش فیلم‌های کوتاه، بفتا دو شاخه کلیدی و بسیار معتبر را داوری می‌کند:

1. بهترین فیلم کوتاه بریتانیایی (British Short Film): که تمرکز آن روی آثار داستانی و تجربی است.
2. بهترین انیمیشن کوتاه بریتانیایی (British Short Animation): که بستر شکوفایی تکنیک‌های خلاقانه پویانمایی است.

یک تفاوت ساختاری بسیار مهم با اسکار: جوایز فیلم کوتاه بفتا به طور مشخص روی آثار بریتانیایی (British) یا آثاری با مشارکت جدی خلاقانه بریتانیا تمرکز دارند. برای اینکه فیلمی «بریتانیایی» محسوب شود، باید از سد سیستم امتیازبندی دقیق بفتا و تست فرهنگی BFI (بنیاد فیلم بریتانیا) بگذرد؛ یعنی بیش از ۵۰ درصد از عوامل اصلی کلیدی (کارگردان، نویسنده، تهیه‌کننده و مدیران دپارتمان‌ها) باید شهروند یا مقیم بریتانیا باشند.

اما چطور فیلم‌های کوتاه خارجی یا آثار مستقل بریتانیایی مسیر خود را به این آکادمی پیدا می‌کنند؟ پاسخ در لیست فستیوال‌های کوالیفایینگ نهفته است.

رمزگشایی از مفهوم BAFTA Qualifying چیست؟

آکادمی بفتا نیز مانند اسکار، دبیرخانه باز برای دریافت هزاران فیلم از سراسر جهان ندارد. آن‌ها برای فیلتر کردن آثار و تضمین کیفیت، به فستیوال‌های معتبر اعتماد می‌کنند.

بفتا هر ساله یک لیست رسمی و به شدت مهندسی‌شده به نام BAFTA Qualifying Festivals List منتشر می‌کند. سیستم بفتا برای فیلم‌های کوتاه به دو بخش (Section A) و (Section B) تقسیم می‌شود.

تفاوت بزرگ مکانیزم بفتا با اسکار (قانون برنده شدن vs قانون انتخاب شدن)

اگر به خاطر داشته باشید، در اسکار برای کوالیفای شدن باید حتماً «جایزه بزرگ» یک فستیوال را برنده می‌شدید. اما بفتا مهربان‌تر و در عین حال پیچیده‌تر است!

• در فستیوال‌های لیست بخش A (مانند جشنواره کن، برلین، ونیز، ساندنس، کلرمون فران، یا BFI لندن): صرفِ پذیرفته شدن و اکران (Official Selection) فیلم شما در بخش مسابقه این فستیوال‌ها، به شما این حق را می‌دهد که فیلمتان را مستقیماً به بفتا سابمیت (ارسال) کنید. نیازی به بردن جایزه نیست؛ سمیه شدن در بخش مسابقه غول‌های رده الف کافی است.
• در فستیوال‌های لیست بخش B (که بیشتر فستیوال‌های ملی و باکیفیت بریتانیا مثل ریندنس، پام اسپرینگز، اِستتیکا یا لیدز هستند): فیلم شما معمولاً باید در دو یا چند فستیوال از این لیست پذیرفته شده باشد تا واجد شرایط ارسال به بفتا شود.

این مکانیزم به فیلم‌سازان اجازه می‌دهد که با حضور مداوم در فستیوال‌های تراز اول، شانس دیده شدن توسط اعضای بفتا را پیدا کنند.

آناتومی فستیوال‌های شاخصِ مورد تایید بفتا (BAFTA Qualifying)

پخش بین‌المللی یک فیلم کوتاه مثل یک بازی شطرنج است. شما نباید مهره‌های خود (بودجه ثبت‌نام فستیوال‌ها) را بسوزانید. بیایید نگاهی به فستیوال‌های کلیدی این لیست بیندازیم:

الف) فستیوال‌های بین‌المللی رده الف (مستقیم به بفتا)

این فستیوال‌ها به قدری وزن بالایی دارند که حضور در آن‌ها، مستقیماً پنجره بفتا و اسکار را هم‌زمان باز می‌کند:

• جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه کلرمون فران (Clermont-Ferrand): بزرگترین رویداد فیلم کوتاه جهان در فرانسه. حضور در بخش مسابقه بین‌الملل این فستیوال، شما را مستقیماً واجد شرایط بفتا می‌کند.
• جشنواره فیلم BFI لندن (London Film Festival): ویترین اصلی سینمای بریتانیا. اکران فیلم در این فستیوال نه تنها راه بفتا را هموار می‌کند، بلکه کلید طلایی ارتباط با پخش‌کنندگان لندنی است.
• Encounters (انکانترز برستول): یکی از قدیمی‌ترین و معتبرترین فستیوال‌های فیلم کوتاه و انیمیشن در بریتانیا که مستقیماً به بفتا و اسکار متصل است.

ب) فستیوال‌های تخصصی و مستقل بریتانیا (لیست B)

این فستیوال‌ها پناهگاه فیلم‌سازان مستقل هستند و اتمسفر فوق‌العاده‌ای برای شبکه سازی دارند:

• Aesthetica Short Film Festival (ASFF): یکی از پویاترین فستیوال‌های فیلم کوتاه بریتانیا در شهر یورک. این فستیوال به دلیل رویکرد به شدت خلاقانه و ورک‌شاپ‌های صنعتی‌اش معروف است.
• Raindance Film Festival (ریندنس): مهد سینمای مستقل لندنی که پاتوق فیلم‌سازان چریکی و مستقل است.
• London Short Film Festival (LSFF): فستیوالی که به نگاه‌های آوانگارد، تجربی و جسورانه اهمیت زیادی می‌دهد.

جدول راهنمای فستیوال‌های کلیدی بفتا و مکانیزم آن‌ها

برای اینکه استراتژی پخش خود را دقیق‌تر تنظیم کنید، این ساختار را مد نظر داشته باشید:

فرآیند داوری در بفتا؛ تغییرات بزرگ سال‌های اخیر

در سال‌های اخیر، سیستم داوری فیلم کوتاه بفتا دستخوش تغییرات مهمی شده است تا عدالت و تنوع (Diversity) بیشتری برقرار شود. سابق بر این، یک هیئت داوران کوچک و بسته (Jury) برنده را انتخاب می‌کرد؛ اما در ساختار جدید، فرآیند به این صورت است:

مرحله اول: لانگ‌لیست (The Longlist)

پس از بررسی مدارک و فستیوال‌های طی شده، فیلم‌های واجد شرایط وارد مرحله اول رای‌گیری می‌شوند. اعضای شاخه فیلم کوتاه بفتا آثار را تماشا کرده و یک لیست بلند ۱۰ فیلمی (Longlist) را انتخاب و اعلام می‌کنند.

مرحله دوم: نامزدهای نهایی (The Nominees)

از میان آن ۱۰ فیلم، پس از بحث‌های تخصصی و رای‌گیری مجدد تمام اعضای واجد شرایط بفتا، ۵ نامزد نهایی (The 5 Nominees) انتخاب می‌شوند. این ۵ فیلم رسماً نامزد بفتا هستند و مجسمه نقابدار معروف بفتا برای آن‌ها در دسترس قرار می‌گیرد.

یک نکته طلایی برای فیلم‌سازان: بفتا به شدت روی استانداردهای اخلاقی تولید، عدم وجود رفتار ناهنجار در پشت صحنه (Bullying and Harassment Policies) و رعایت اصول پایداری محیط زیست (Albert Certification) در حین ساخت فیلم حساس است و از تهیه‌کنندگان در مراحل نهایی مستندات می‌خواهد.

استراتژی تجربی یک فیلم‌ساز برای ورود به باشگاه بفتا

به عنوان یک کارگردان یا تهیه‌کننده، اگر می‌خواهید فیلم کوتاه‌تان شانس حضور در این ماراتن را داشته باشد، باید یک برنامه شش‌ماهه تا یک‌ساله برای پخش آن بنویسید:

1.هدف‌گذاری فستیوال‌های رده الف بریتانیا:مرحله اول.

• پخش فیلم خود را با فستیوال‌هایی مثل BFI لندن یا ادینبرگ شروع کنید. اگر فیلم شما در یکی از این‌ها پذیرفته شود، ۵۰٪ راه کوالیفایینگ بفتا را در همان گام اول رفته‌اید.

2.ارسال موازی به فستیوال‌های لیست B:مرحله دوم.

• به طور هم‌زمان فیلم را برای فستیوال‌های تخصصی بریتانیا مثل Aesthetica، پام اسپرینگز و لیدز ارسال کنید. هدف شما در این مرحله، گرفتن حداقل دو پذیرش از لیست B است تا شرط جایگزین بفتا فعال شود.

3.رعایت محدودیت زمانی (Running Time):مرحله سوم.

• مطمئن شوید زمان فیلم شما با احتساب تیتراژ پایانی، زیر ضوابط بفتا است (معمولاً فیلم‌های کوتاه بفتا نباید از زمان‌های استاندارد طولانی‌تر باشند؛ اگرچه سقف رسمی تا ۷۰ دقیقه است، اما در واقعیت فیلم‌های بین ۱۰ تا ۲۵ دقیقه بالاترین شانس پذیرش را دارند).

4.آماده‌سازی مدارک تنوع ساختاری (BFI Diversity Standards):مرحله چهارم.

• اگر فیلم شما محصول مشترک با بریتانیاست، از همان روز اول فیلم‌برداری مستندات مربوط به حضور اقلیت‌ها، برابری جنسیتی در عوامل و عدالت ساختاری را جمع‌آوری کنید، چون بفتا بدون این مدارک فیلم شما را ریجکت خواهد کرد.

در نهایت، تفاوت اصلی اسکار و بفتا در نگاه آن‌ها به سینماست. اسکار شیفته درام‌های پرکشش، ساختارهای منسجم کلاسیک و روایت‌های بزرگ است. اما بفتا به شدت از خلاقیت‌های فرمی، جسارت‌های فرهنگی، واقع‌گرایی اجتماعی بریتانیایی (British Social Realism) و زبان تند و تیز مستقل استقبال می‌کند.

به عنوان یک فیلم‌ساز، فستیوال‌های BAFTA Qualifying به شما یاد می‌دهند که سینما صرفاً یک صنعت بیزینس‌محور نیست؛ بلکه یک هنر اجتماعی است. حضور در این فستیوال‌ها، حتی اگر به نامزدی نهایی در لندن ختم نشود، شما را به جامعه‌ای از فیلم‌سازان متصل می‌کند که آینده سینمای جهان را شکل خواهند داد. پس دوربین را بردارید، داستان شخصی و صادقانه خود را بسازید و از قوانین این بازی نترسید.